Тэма 6.2 Гукі мовы. Аспекты вывучэння гукаў

Маўленне з'яўляецца даступным для ўспрымання дзякуючы матэрыяльнай выражанасці моўных знакаў. Гэтыя знакі – гукавыя (пры вусных зносінах) і графічныя (пры пісьмовых). Менавіта таму вывучэнне гукавога складніка маўлення з'яўляецца неад'емнай часткай мовазнаўства. Гэты раздзел называецца фанетыкай.

У гукавой мове, якая з'яўляецца асноўнай прыладай зносін людзей, усе моўныя значэнні выяўляюцца толькі з дапамогай гукаў, такім чынам, гукі з'яўляюцца матэрыяльным сродкам рэалізацыі ў мове граматычных катэгорый і самых разнастайных лексічных значэнняў слоў. Менавіта таму фанетыка цесна звязана з іншымі часткамі навукі пра мову – лексікалогіяй і граматыкай. Маўленчыя гукі часта называюць будаўнічым матэрыялам і для лексікі, і для граматыкі.

Гукі можна вывучаць з розных пунктаў гледжання. Так, гук – гэта найменшая непадзельная моўная адзінка. У беларускай мове, як і ў любой іншай, гукаў вельмі шмат, яны характарызуюцца рознымі акустычнымі і фізіялагічнымі ўласцівасцямі.

Раздзел фанетыкі, які вывучае сацыяльную функцыю гукаў, называецца фаналогіяй. Асноўная адзінка фаналогіі – гэта гукатып, або фанема, найкарацейшая непадзельная ўяўная частка маўленчай плыні, якая служыць для стварэння, апазнавання і адрознівання марфем, слоў і сказаў. Так, тэорыя фанемы функцыянуе ў навуковым ужытку вось ужо амаль сто гадоў. Высвятленне асаблівасцей развіцця тэорыі на працягу гэтага перыяду дае магчымасць вызначыць перспектыву далейшых даследаванняў. Асабліва актуальная ацэнка ўкладу беларускіх навукоўцаў у развіццё тэорыі фанемы, паколькі аналіз спадчыны айчынных мовазнаўцаў дапаможа вызначыць аснову, на якой будаваліся беларускія лінгвістычныя, у прыватнасці, фаналагічныя, традыцыі. Усталяванне магчымых уплываў іншых лінгвістычных (фаналагічная) школ на беларускую фаналагічную школу дазваляе вызначыць кантэкст, у якім развівалася тэорыя фанемы ў Беларусі на працягу ХХ–ХХІ стст.

Тэрмін “фанема” (ад грэчаскага phonema – “гук”) упершыню ужыў французскі фанетыст А.Дзюфрыш-Дэжэнэт ў 1873 г. з мэтай замены досыць нязручнага для выкарыстання тэрміна"son du langage". І.А. Бадуэн дэ Куртэнэ паказаў на розніцу паміж гукам маўлення і фанемай, а М. Крушэўскі, вучань И.А. Бадуэна дэ Куртэнэ, выказаў прапанову ўжываць тэрмін фанема ў адрозненне ад тэрміна гук.

Ёсць шмат фізічных гукаў, якія выкарыстоўваюцца ў маўленні. У гэтым лёгка пераканацца, прамовіўшы па-рознаму, напрыклад, слова «так» – радасна або праз зубы, працяжна або хутка, пісклява або басам. Як бы яно ні гучала, мы заўсёды яго ўспрымаем як адно і тое ж слова, адрозніваем ў ім тры гукатыпы так, як і ніколі не зблытаем яго з іншымі словамі: тук, там, таз; мак, рак, лак, бак. Такім чынам, мноства фізічных гукаў, якія чуем ад розных моўцаў, мы пэўным чынам зводзім да невялікай колькасці гукатыпаў, пазнаём іх і дзякуючы гэтаму ўспрымаем словы, сказы, а затым і закадзіраваную ў іх інфармацыю. Такіх гукатыпаў ва беларускай мове ёсць 39. З іх пабудаваны ўсе словы.

Фаналогія вывучае сацыяльную функцыю гукаў, называецца фаналогіяй. Асноўная адзінка фаналогіі – гэта гукатып, або фанема, – найкарацейшая непадзельная ўяўная частка маўленчай плыні, якая служыць для стварэння, апазнавання і адрознівання марфем, слоў і сказаў. Вылучэнне фанем з маўленчай плыні адбываецца дзякуючы такой чалавечай здольнасці, як апазнаванне (ідэнтыфікацыя) прадметаў.

Крыніцай маўленчага гуку з'яўляюцца паветраныя хвалі, якія абавязкова ўспрымаюцца вухам, бо гукі, якія не ўспрымаюцца органамі пачуццяў чалавека, – гэта не гукі маўлення (ультра-, інфрагукі). Высвятленне фізічнай прыроды маўленчых гукаў прадугледжвае вывучэнне іх інтэнсіўнасці (сілы), вышыні, тэмбру, тону, працягласці ў часе, гэта значыць уласна акустыкі, таму гэты аспект мае яшчэ назву акустычны. Чым большая амплітуда ваганняў галасавых звязак пад ціскам выдыхнутага паветра, тым большай становіцца інтэнсіўнасць (сіла) гуку. Адзінка вымярэння ўзроўню інтэнсіўнасці – дэцыбел (Дб). Вышыня гуку вызначаецца хуткасцю ваганняў за адзінку часу. Адзінка вымярэння вышыні гуку – герц (гц = 1 поўнае ваганне ў секунду). Гук тым вышэйшы, чым больш ваганняў за адну секунду. Самы высокі гук – і, некалькі ніжэйшы – ы, э; мяккія зычныя вышэйшыя, чым цвёрдыя. Гукі маўлення могуць мець афарбоўку – тэмбр гучання, вызначаны рэзанатарам (поласці рота, носа, глоткі). Напрыклад, [м], [н] маюць насавое адценне. Галоўнымі кампанентамі гукаў чалавечага маўлення з'яўляюцца голас і шум. Голас (тон) узнікае з-за перыядычных ваганняў паветранага асяроддзя, а шум – з-за неперыядычных ваганняў. У чыстым выглядзе тоны і шумы сустракаюцца рэдка. Яны па большай частцы прымыкаюць адзін да аднаго. У залежнасці ад таго, што ляжыць у аснове гуку – тон або шум – яны дзеляцца на галосныя і зычныя. Такім чынам, галосныя – гэта гукі, у аснове якіх ляжыць тон. Яны ўтвараюцца ў гартані: ротавая поласць адкрытая шырока, струмень выдыхнутага паветра адносна слабы, бо не сустракае дадатковых перашкод. Зычныя – гукі, у аснове якіх ляжыць шум, да якога можа далучацца і голас (напрыклад, пры ўтварэння звонкіх зычных). Яны ўтвараюцца пераважна ў ледзь адкрытай ротавай поласці; струмень выдыхнутага паветра – моцны.

Разгледжаныя вышэй акустычныя ўласцівасці гукаў маўлення вызначаюцца іх артыкуляцыйнымі асаблівасцямі, залежаць ад дзейнасці маўленчага апарату. У сувязі з гэтым артыкуляцыйную (біялагічную, фізіялагічную) характарыстыку гукаў маўлення, тлумачэнне іх артыкуляцыйных прыкмет мэтазгодна пачынаць з характарыстыкі маўленчага апарату чалавека, якім называецца сукупнасць органаў маўлення, – частак арганізму чалавека, якія, разам з той ці іншай фізіялагічнай функцыяй, выконваюць пэўную сацыяльную задачу, прама ці ўскосна ўдзельнічаюць ва ўтварэнні гукаў маўлення. Гэта такія часткі чалавечага арганізму, як язык, вусны (верхняя і ніжняя), зубы (верхнія і ніжнія), альвеолы (г. зн. грудкі ў каранёў пярэдніх зубоў, якія ўтвараюць няроўны выпуклы валік), паднябенне (пярэдняе, або цвёрдае, і задняе , або мяккае), паднябенная занавеска (задняя частка мяккага паднябення), маленькі язычок (канцавая частка паднябеннай занавескі ў выглядзе конусападобнага выступу), галасавыя звязкі (пругкія мышцы, два пучка цягліц, размешчаныя папярок горла і прымацаваныя да яго храсткамі, якія нагадваюць струны музычнага інструмента), лёгкія, дыхальнае горла, гартань, надгортанные поласці (г. зн. поласці рота, носа і глоткі) і інш. Да ліку органаў маўлення адносяць галаўны мозг чалавека і цэнтральную нервовую сістэму, якія пры ўтварэнні гукаў маўлення выконваюць асаблівыя функцыі. Галаўны мозг падахвочвае органы маўлення да ўтварэння гукаў. Цэнтральная нервовая сістэма кіруе ўсёй працай маўленчага апарату.

Як фізічная з'ява гук маўлення ўтвараецца з прычыны вагання галасавых звязак і ўзаемадзеяння надгартанных органаў і поласцей пад уздзеяннем струменя выдыхнутага паветра. Усе гукі маўлення падзяляюцца на экспіраты (утвараюцца пры выдыху) і інспіраты (утвараюцца на ўдыху). Экспіраты характэрныя для ўсіх моў, а інспіраты ўтвараюцца толькі ў асобных.

Гукі маўлення, гэтак жа як і ўсе астатнія гукі, характарызуюцца такімі акустычнымі прыкметамі, як: 1) наяўнасць (перавага) тону (музычнага тону, галасу) або шуму; 2) сіла, гучнасць, або інтэнсіўнасць; 3) вышыня тону; 4) даўжыня, працягласць, або колькасць; 5) тэмбр. Наяўнасць (перавага) тону або шуму залежыць ад характару ваганняў пругкага цела, якое ўтварае гук, напрыклад, металічнай пласцінкі, струны музычнага інструмента, галасавых звязак. Па гэтай прыкмеце сярод гукаў, у тым ліку і гукаў маўлення, адрозніваюцца тоны і шумы. Тоны ўтвараюцца тады, калі ваганне носіць спарадкаваны, рытмічны, перыядычны характар, гэта значыць з'яўляецца раўнамерна перыядычным. шумы ўзнікаюць пры ўмове, калі рытмічнасць, перыядычнасць ў ваганнях адсутнічае. Да тонаў адносяцца, напрыклад, гукі, якія ўтвараюцца музычнымі інструментамі; шумамі з'яўляюцца, у прыватнасці, гукі, якія ўзнікаюць пры груку колаў аўтамабіля. Сярод гукаў маўлення тоны ўтвараюцца пры збліжаных, напружаных і вібрыруючых галасавых звязках, шумы – пры галасавых звязках аслабленых, ненапружаных. Так, усе галосныя гукі ёсць тоны або, па сцвярджэнні некаторых лінгвістаў, з'яўляюцца ў асноўным тонамі, у той час як зычныя ўяўляюць чыстыя шумы або спалучэнне шуму і тону. Да чыстых шумоў адносяцца глухія зычныя (напрыклад, беларускія п, т, , ш, ф, х). Звонкія ж зычныя спалучаюць у сабе (у рознай ступені) шумы і тоны. У звонкіх (такіх, як, напрыклад, б, д, г, з, ж,) пераважае шум, у санорных (л, м, р) – тон.

Сіла гуку адрозніваецца ў залежнасці ад размаху, амплітуды ваганняў пругкага цела, у тым ліку галасавых звязак чалавека. Амплітуда вагання цела, у сваю чаргу, залежыць ад памераў, велічыні вагальнага цела і сілы ўздзеяння на яго. Чым большыя па памеры вагальнага цела, тым больш амплітуда яго вагання (пры адпаведным уздзеянні) і, такім чынам, мацнейшы гук. І наадварот, чым меншае цела, тым ніжэйшая амплітуда яго ваганняў і слабейшы гук. Можна параўнаць, напрыклад, гукі саборнага звоны і званочка на шыі жывёлы, роў быка і камарыны піск, гукі, якія ствараюцца дарослымі і дзецьмі, у якіх галасавыя звязкі значна карацейшыя, чым у дарослых. Сіла гуку маўлення залежыць ад розных умоў, у прыватнасці, ад месца націску ў слове, асабліва ў мовах з так званым сілавым (дынамічным, экспіраторным) націскам. У такіх мовах з найбольшай сілай вымаўляюцца націскныя гукі, некалькі слабей першыя пераднаціскныя, яшчэ слабей – іншыя ненаціскныя. Параўнаем, напрыклад, сілу гучання аднаго і таго жа галоснага ў словах: карандаш, дарагі і г. д.

Вышыня гуку (тону гуку) вызначаецца частатой вагання фізічнага цела, якая залежыць ад памераў і пругкасці, эластычнасці вагальнага цела. Чым меншае і эластычнейшае цела, тым большая частата яго ваганняў і вышэйшы тон створанага ім гуку. Параўнаем, напрыклад, гукі званоў розных памераў, струн раяля рознай даўжыні, струн скрыпкі рознай інтэнсіўнасці. Вышыня тону гукаў маўлення залежыць ад даўжыні і напружанасці галасавых звязак: чым карацейшыя звязкі, тым яны больш напружаныя, часцей вагаюцца, і тым вышэйшы тон створанага імі гуку. У гэтым сэнсе можна параўнаць гукі дарослых і дзяцей, мужчын і жанчын. У мовах з танічным, або музычным, націскам прыкметна адрозніваецца вышыня тону націскных і ненаціскных галосных: націскныя гукі вымаўляюцца на больш высокай ноце, чым ненаціскныя.

Працягласць гуку вызначаецца працягласцю ваганняў фізічнага цела, колькасцю часу, якое затрачваецца на ўтварэнне дадзенага гуку. Параўнаем, напрыклад, гук, які ўтвараецца пры стрэле, і гудок паравоза, гукі зычныя, якія звычайна бываюць карацейшыя за галосныя. Працягласць гукаў маўлення шмат у чым залежыць ад тэмпу гаворкі. Чым хутчэйшы тэмп, тым меншая працягласць гуку, і наадварот, чым павольнейшы тэмп, тым большая працягласць гуку. У лінгвістычнай літаратуры звяртаецца ўвага таксама на залежнасць працягласці гукаў маўлення ад колькасці гукаў у слове. Адзначаецца такая агульная заканамернасць: чым большы лік гукаў у слове, тым меншая працягласць кожнага з гукаў. Працягласць гукаў у маўленчай плыні, іх даўжыня або сцісласць, нярэдка залежыць ад тых ці іншых фанетычных умоў іх ужывання. У прыватнасці, працягласць галосных можа залежаць ад месца слоўнага націску (асабліва пры колькасным, квантытатыўным націску), ад становішча гуку ў адносінах да пачатку або канца слова, ад структуры склада, ад колькасці гукаў у ім, ад тыпу склада (закрыты або адкрыты), ад якасці суседняга зычнага (глухі або звонкі) і інш. Так, напрыклад, у некаторых мовах, у тым ліку і ў беларускай, націскныя галосныя больш працяглыя, чым ненаціскныя; у закрытым складзе галосныя звычайна гучаць карацей, чым у адкрытым; у становішчы перад звонкімі зычнымі галосныя звычайна вымаўляюцца даўжэй, чым перад глухімі.

Тэмбр гуку – адмысловая, спецыфічная афарбоўка, якая адрознівае гукі аднолькавай сілы, вышыні і працягласці, ствараецца ў выніку спалучэння асноўнага тону з дадатковымі (дадатковымі, пабочнымі, парцыяльнымі) тонамі, або абертонамі. Тэмбр гуку адрозніваецца ў залежнасці ад аб'ёму і формы рэзанатарнай прасторы, або рэзанатара, – пакоя, канцэртнай залы, камеры музычнага інструмента. Параўнаем, напрыклад, гук стрэлу з аднаго і таго ж пісталета ў закрытым памяшканні і ў адкрытай прасторы, адно і тое ж музычнае выкананне на адным і тым жа інструменце ў жылым пакоі, у канцэртнай зале і на адкрытай эстрадзе. Тэмбр гукаў маўлення адрозніваецца ў залежнасці ад аб'ёму і формы поласцей рота, носа і гартані, якія ў маўленчай працэсе відазмяняюцца з дапамогай актыўных органаў маўлення. Па тэмбры адрозніваюцца таксама адны і тыя ж гукі, якія вымаўляюцца рознымі людзьмі (паколькі аб'ём і форма рэзанатрных поласцей у многіх людзей не супадаюць). Менавіта дзякуючы тэмбру вымаўленых гукаў мы часта адрозніваем знаёмых нам людзей па голасе, не бачачы іх (напрыклад, у размове па тэлефоне).

Вышыня, сіла, даўжыня, тон і шум, тэмбр дазваляюць высветліць фізічную спецыфіку кожнага гуку, акустычна адрозніваць іх. Гэтыя параметры характэрныя для гукаў ўсіх моў свету, але ў розных мовах яны выяўляюцца неаднолькава. Апарат маўлення чалавека здольны ўтвараць гукі ўсіх моў, можа спараджаць не толькі маўленне, але і спевы, перадаваць разнастайныя гукі прыроды.

Маўленне – гэта комплексная паслядоўнасць рухаў, накіраваная на ажыццяўленне пэўнага камунікатыўнага намеру і камунікатыўнага ўздзеяння на слухача, якое плануецца, кіруецца і каардынуецца цэнтральнай нервовай сістэмай.

Каб выразна ўяўляць ўмовы стварэння гукаў той ці іншай мовы, неабходна вывучыць тую частку маўленчага апарату, якая непасрэдна ажыццяўляе гукаўтварэнне, а менавіта: дыхальны апарат, гартань і надгартанныя поласці (так званая надстаўная труба). Разам з тым неабходна спецыяльна падкрэсліць, што складаныя функцыі органаў маўлення органаў ажыццяўляюцца ў непасрэднай ўзаемасувязі і ўзаемазалежнасці не толькі паміж сабой, а перш за ўсё з цэнтральнай нервовай сістэмай. Таму органы маўлення разам з цэнтральнай нервовай сістэмай складаюць непадзельнае адзінства.

Дыхальны апарат. Галоўны орган дыхальнага апарату – лёгкія – размешчаны ў акружанай рэбрамі грудной поласці, якая аддзяляецца ад брушнай дыяфрагмай, або купалападобнай цягліцай. Галоўная функцыя лёгкіх у маўленчым працэсе заключаецца ў падачы струменя паветра, неабходнага для ўтварэння гуку, тону або шуму, у гартані і надгартанных поласцях.

Лёгкія складаюцца з вялікай колькасці дыхальных бурбалак (альвеол), якія пераходзяць у так званыя альвеалярныя хады. Злучаючыся паміж сабой і узбуйняючыся, яны, нарэшце, ўтвараюць каналы большай даўжыні і дыяметра – бронхі. Дзве галіны бронхаў пераходзяць у адну вялікую храстковую трубку – дыхальнае горла, або трахею. З трахеі паветра трапляе ў гартань.

Дыханне складаецца з удыху і выдыху, якія чаргуюцца паміж сабой. Удых адбываецца так: мышцы паміж рэбрамі, скарачаючыся, падымаюць уверх і рассоўваюць рэбры, якія, у сваю чаргу, расцягваюць лёгкія; акрамя таго, дыяфрагма, скарачаючыся, цісне на брушную поласць. Такім чынам павялічваецца аб'ём грудной поласці, і паветра напаўняе лёгкія. Пры зваротным працэсе – выдыху – мышцы паміж рэбрамі саслабляюцца, рэбры спадаюць і ціснуць на лёгкія, дыяфрагма вяртаецца-ў сваё ненапружанае купалападобнае становішча, грудная клетка сціскаецца, выштурхваючы частку паветра вонкі праз дыхальнае горла.

Ніжнім сваім краем гартань прымыкае да верхняга храстка трахеі. Сценкі гартані складаюцца з храсткоў, пакрытых абалонкай слізі. Непасрэдна на трахеі зверху размешчаны пальцападобны храсток, які нагадвае сваёй формай пярсцёнак з пячаткай. Шырокая частка гэтага храстка ўтварае сабой заднюю сценку гартані, вузкая – павернутая наперад. Над пальцападобным храстком змяшчаецца шчытападобны храсток, злучаны з пад'язычнай косткай. Шчытападобны храсток складаецца з дзвюх плоскіх сценак, размешчаных пад вуглом. Гэтым вуглом храсток павернуты наперад і лёгка прамацваецца. Яго называюць яшчэ “адамавым яблыкам”. Звернутыя назад канцы сценак шчытападобнага храстка заканчваюцца чатырма выступамі: два верхнія далучаюцца да пад'язычнай косткі, два ніжнія ляжаць на пальцппадобным храстку (Малюнак 1).

Малюнак. 1. Гартань:

A. Гартань спераду: 1– шчытападобны храсток; 2 – пальцападобны храсток; 3 – пад'язычная костка; 4 – сярэдняя шчытапад’язычная звязка (якая злучае шчытападобны храсток з пад'язычнай косткай); 5 – сярэдняя пальцападобная звязка; 6 – трахея.

Б. Гартань ззаду: 1– шчытападобны храсток; 2– пальцападобны храсток; 3 – верхнія рогі шчытападобнага храстка; 4 – ніжнія рогі шчытападобнага храстка; 5 – чарпалападобныя храсткі; 6 – надгартаннік; 7–перапончатая (задняя) частка трахеі.

На шырокай частцы пальцападобнага храстка размешчаны два пірамідальныя храсткі, злучаныя цягліцамі, якія дапамагаюць ім часткова паварочвацца вакол сваёй восі. Акрамя таго, ад кожнага з пірамідальных храсткоў ва ўнутраны вугал шчытападобнай храстка цягнуцца дзве мышцы – галасавыя звязкі. Краі звязак пакрытыя слізістымі абалонкамі, яны лёгка вібруюць і адыгрываюць вырашальную ролю ва ўтварэнні голасу. Адтуліна паміж галасавымі звязкамі называецца галасавой шчылінай Над кожнай галасавой звязкай размешчаны выступ, які нагадвае сабой звязкі, але ўдзелу ва ўтварэнні голасу яны не бяруць і таму называюцца ілжывымі галасавымі звязкамі. Функцыя іх, відавочна, зводзіцца да абароны галасавых звязак ад выпадковых дробных пабочных часціц якія могуць трапляць у гартань. Над гартанню змяшчаецца адметная храстападобная пласцінка, якая абараняе дыхальныя шляхі ад пападання ў іх ежы пры глытанні. Яна называецца надгортанікам. Пірамідальныя храсткі, якія круцяцца вакол сваёй восі, будучы злучанымі з галасавымі звязкамі, могуць іх нацягваць у большай ці меншай ступені і такім чынам змяняць памер галасавой шчыліны (Малюнак 2).

Малюнак. 2. Папярэчны разрэз гартані

1– шчытападобны храсток; 2 – чарпалападобныя храсткі; 3 – край галасавых звязак; 4 – галасавая шчыліна.

Струмень паветра, які выходзіць з лёгкіх, сустракае на сваім шляху першую перашкоду – цесна стуленыя галасавыя звязкі. Пад вялікім ціскам паветра гэта змычка разрываецца, прапускаючы частку паветра, пасля чаго галасавыя звязкі зноў змыкаюцца, затым змыканне і размыканне паўтараюцца на працягу пэўнага часу, з прычыны чаго паветра выходзіць не суцэльным струменем, а рыўкамі, утвараючы вагальныя рухі паветра – гук.

Калі змыканне і размыканне паўтараюцца перыядычна, утвараецца музычны тон, які звычайна называюць голас. Голас уваходзіць у склад галоснага, а таксама зычнага – звонкага шумнага або санорнага. Такім чынам, асноўная функцыя гартані заключаецца ва ўтварэнні голасу. Аднак галасавыя звязкі могуць утварыць шэпт. Гэта бывае тады, калі галасавыя звязкі пры праходжанні паветра самкнёныя, але застаецца невялікая шчыліна паміж пірамідальнымі храсткамі, праціскваючыся скрозь якую паветра ўтварае шум, характарны для шэпту.

Калі галасавыя звязкі зусім ненапружаныя, ўтвараючы галасавую шчыліну такога памеру, што паветра скрозь яе можа свабодна праходзіць вонкі, тады гук у гартані не ўтворыцца зусім, адбываецца звычайны выдых. Надгортанные поласці. Да надгартанных поласцей належаць: поласць глоткі, поласць рота і поласць носа (малюнак 3).

Малюнак. 3. Схематычны профіль надгартанных поласцей :

а – ротавая поласць; б – насавая поласць; в – глоточная (фарынгальная) поласць; г – гартань; 1 – вусны; 2 – зубы; 3 – верхнія альвеолы; 4 – пярэдняя частка цвёрдага панябення; 5 – задняя частка цвёрдага палднябення; 6 – мяккае нёба; 7 – язычок; 8 – кончык языка; 9 – пярэдняя спінка языка; 10 – сярэдняя спінка языка; 11– задняя спінка языка; 12–корань языка; 13–галасавыя звязкі.

Глотка размешчана над гартанню. У ёй вылучаюць тры часткі: ніжнюю, або гартанную, сярэднюю, або ротавую, і верхнюю, або насаглотку. З сярэдняй часткі адкрываецца праход у ротавую поласць. З насаглоткі ў насавую поласць вядуць два шляхі. Глотка выконвае функцыю рэзанатара, надаючы гукам, утвораным у гартані, тую ці іншую афарбоўку. Разам з тым, дзякуючы перашкодам, якія ўтрымліваюцца ў задняй сценцы глоткі і якія, скарачаючыся, звужаюць яе, тут могуць утварацца некаторыя шумы. Так, менавіта глотка з'яўляецца месцам утварэння беларускага фрыкатыўнага гука [г].

Самай істотнай для гукаўтварэння з'яўляецца ротавая поласць. Зверху яна абмежаваная паднябеннем, якое аддзяляе яе ад насавой поласці. Пярэдняя і сярэдняя часткі яе цвёрдыя, нерухомыя. Яны называюцца цвёрдым паднябеннем. Задняя частка паднябення мяккая, рухомая. Яна называецца мяккім паднябеннем, або паднебеннай заслонай, а выступ на краі паднябення ўтварае язычок. Калі мяккае паднябенне, скарачаючыся, узнімаецца ўверх і засланяе ўваход у насавую поласць, паветра выходзіць толькі праз ротавую поласць. Калі ж мяккае паднябенне свабодна апушчана ўніз, адкрываецца ўваход ў насавую поласць і гукі, якія ўтвараюцца пры гэтым, набываюць насавое адценне.

Самым актыўным органам у ротавай поласці, дзякуючы велізарнай рухомасці, з’яўляецца язык, які змяшчаецца ў асноўнай поласці рота, над пад'язычнай косткай. Язык складаецца з многіх цягліц, якія размешчаныя ва ўсіх напрамках, ён можа лёгка змяняць сваю форму і становішча ў ротавай поласці і ўзнімацца ўверх, уніз, падцягвацца наперад, назад. Умоўна –з фанетычнага пункту гледжання – на языку вылучаюць кончык, пярэднюю, сярэднюю і заднюю частку і корань языка. Дзякуючы такой рухомасці язык можа значна змяняць сваю форму і аб'ём рэзанатара. Любая частка языка можа па-рознаму набліжацца да зубоў, альвеол або паднябення – і гэта з'яўляецца неабходнай умовай стварэння многіх гукаў.

Спераду ротавая поласць абмежаваная вуснамі і зубамі. Вусны адносяцца да актыўных органаў: яны могуць закругляццза і выцягвацца наперад у выглядзе трубачак павялічваючы тым самым аб'ём ротавай поласці, могуць расцягвацца на бакі (як пры вымаўленні [i]). Розныя становішчы вуснаў уплываюць на вымаўленне як галосных, так і зычных Гукі, утвораныя пры закругленым становішчы губ, называюцца лабіялізаванымі (ад лац. labia – губа).

Цвёрдай мяжой ротавай поласці з'яўляюцца верхнія і ніжнія зубы, змешчаныя ў асаблівых гнёздах – альвеолах. Далей за імі пачынаецца паднябенне.

Можна адзначыць наступныя дзве асноўныя функцыі поласці рота: 1) ротавая поласць служыць рэзанатарам для гукаў, утвораных у гартані. Дзякуючы рознаму ўкладу актыўных маўленчых органаў форма і памер гэтага рэзанатара могуць значна вар'іравацца, і гэта з'яўляецца вырашальнай умовай пры ўтварэнні розных галосных; 2) дзякуючы рухомасці асобных маўленчых органаў у ротавай поласці могуць утварацца рознага роду перашкоды (змычкі або шчыліны), пры пераадоленні якіх выдыханы паветраны струмень утварае шумы, якія ляжаць у аснове зычных гукаў.

Над ротавай поласцю, аддзеленая цвёрдым паднябеннем, размешчана насавая поласць.

Насавая поласць, як нерухомы рэзанатар, бярэ удзел ва ўтварэнні так званых насавых гукаў. Пры гэтым паднябенная заслона апушчана і свабодна прапускае паветра ў насавую поласць. Калі ж заслона паднябення прыадкрытая, утворыцца нязначнае насавое адценне.

Актыўныя і пасіўныя органы. Усе моўныя органы, у залежнасці ад іх удзелу ў працэсе маўлення, падзяляюцца на актыўныя і пасіўныя. Актыўныя маўленчыя органы, дзякуючы сваёй рухомасці, адыгрываюць асноўную ролю ў гукаўтварэнні. Да актыўных маўленчых органаў належаць галасавыя звязкі, задняя сценка глоткі, паднябенная заслона, язык і вусны (губы). Пасіўныя маўленчыя органы, наадварот, нерухомыя, таму яны адыгрываюць дапаможную ролю ў гукаўтварэнні. Да пасіўных маўленчых органаў належаць цвёрдае паднябенне, альвеолы і зубы, а таксама насавая поласць [7, с. 18-22].

Усе гукі беларускай мовы падзяляюцца на галосныя і зычныя, фарміруючы сістэму, адпаведна, вакалізму і кансанантызму. У аснове размежавання гукаў на галосныя і зычныя ляжыць распазнаванне па артыкуляцыйнай, акустычнай і функцыянальнай асаблівасцях гукаў.

Артыкуляцыйная асаблівасць галосных выяўляецца ў тым, што яны ўтвараюцца без пераадолення перашкоды на шляху паветранага струменя. Вымаўленне зычных абавязкова суправаджаецца стварэннем перашкоды ў выглядзе сомкнения або звужэння галасавога канала, а таксама яго пераадоленнем паветраным струменем, які выходзіць з лёгкіх. Таму пры артыкуляцыі зычных інтэнсіўнасць паветранага струменя вышэйшая, чым пры вымаўленні галосных. У сувязі з неабходнасцю пераадольваць перашкоду напружанне цягліц маўленчага апарату пры вымаўленні зычных з'яўляецца нераўнамерным і накіравана на закрыццё рота, а падчас вымаўлення галосных яно раўнамернае і накіравана на раскрыццё рота.

Артыкуляцыйныя прыкметы галосных і зычных:

*Галосныя*	*Зычныя*
Пры вымаўленні галосных выдыхаемы струмень паветра праходзіць свабодна, не с сустракаючы на якія-небудзь перашкоды ў ротавай поласці	Пры вымаўленні зычных выдыхаемы струмень паветра натыкаецца на перашкоды ў ротавай або насавой поласці; спрабуючы выйсці вонкі, паветраны струмень пераадольвае перашкоду, пры гэтым утвараецца шум
Маўленчыя органы напружаныя раўнамерна.	Напружанне засяроджваецца толькі ў месцы перашкоды, іншыя маўленчыя органы не напружаныя.
Паветраны струмень слабы.	Струмень паветра моцны, паколькі неабходна пераадольваць перашкоду.

Галоснымі з'яўляюцца гукі, пры ўтварэнні якіх выдыханы струмень паветра не натыкаецца на сваім шляху на перашкоды і складаецца толькі з голасу. Зычнымі з'яўляюцца гукі, пры ўтварэнні якіх выдыханы струмень паветра натыкаецца на сваім шляху на пэўныя перашкоды і складаецца з голасу і шуму або толькі з шуму.

Акустычныя прыкметы: галосныя з'яўляюцца чыста танальнымі –складаюцца толькі з голасу, а ў гучанні зычных абавязкова існуе шум. Пры ўтварэнні галосных ўдзельнічае толькі голас, пры ўтварэнні зычных санорных – голас пераважае над шумам, пры ўтварэнні зычных звонкіх – шум пераважае над голасам, пры ўтварэнні зычных глухіх маецца толькі шум.

голас голас > шум голас < шум шум
|---------------------------|----------------------------------|----------------------

галосны зычн. санорны зычн. звонкі зычн. глухі

Галосныя гукі называюць вакальнымі (лац. vokalis – галосны), а зычныя – кансанантнымі (лац. consonantis– зычны), або кансанантамі. Сістэма галосных маўлення – сістэма вакалізму, сістэма зычных – сістэма кансанантызму.

Функцыянальная спецыфіка галосных заключаецца ў тым, што яны ствараюць склады: колькасць складоў у слове адпавядае колькасці галосных гукаў у ім. Зычныя не выконваюць складаўтваральнай функцыі, а толькі ўваходзяць у склады, прылягаючы да вызначанага галоснага. Класіфікацыя галосных гукаў

У беларускай мове 6 галосных гукаў, акустычная розніца паміж імі афармляецца ў ротавай поласці і вызначаецца яе формай і аб'ёмам. У сваю чаргу, форма і аб'ём ротавай поласці залежыць ад руху мовы і губ, таму прынцып класіфікацыі галосных артыкуляцыйны. Падчас вымаўлення галосных язык можа рухацца ў двух кірунках – гарызантальным і вертыкальным. Па руху языка ў гарызантальным кірунку (па месцы стварэння гуку) адрозніваюць галосныя пярэдняга, сярэдняга і задняга рада. Пры вымаўленні галосных пярэдняга рада язык рухаецца наперад і набліжаецца да зубоў: [і, э]. Пры вымаўленні гукаў сярэдняга рада язык займае сярэдняе становішча: [ы]. Пры вымаўленні гукаў задняга рада язык адсоўваецца назад і адыходзіць ад зубоў: [у,о].

Па руху языка ў вертыкальным кірунку (уверх да паднябення) галосныя падзяляюцца на гукі верхняга, сярэдняга і нізкага пад’ёму. Пад’ём ўмоўна называецца спосабам стварэння галосных. Гукі верхняга пад’ёму вымаўляюцца пры найбольшым набліжэнні языка да паднябення: [і, ы, у]. Пры вымаўленні гукаў сярэдняга пад’ёму язык у меншай ступені набліжаецца да паднябення: [э, о]. Пры вымаўленні гукаў нізкага пад’ёму язык практычна не падымаецца да паднябення: [а].

Пры ўдзеле вуснаў (губ) у вымаўленні галосныя гукі падзяляюцца на лабіялізаваныя (агубленыя) і нелабіялізаваныя (неагубленыя). Агубленыя гукі [о, у] вымаўляюцца з удзелам вуснаў, вусны выцягваюцца наперад і акругляюцца. Пры вымаўленні неагубленых галосных [а, э, ы, і] вусны з'яўляюцца пасіўнымі органамі.

У беларускай мове адрозніваюць моцную і слабую пазіцыю галосных. Моцнай з'яўляецца пазіцыя пад націскам, слабая – без націску. Усе галосныя ў моцнай пазіцыі вымаўляюцца выразна і ясна. У слабай пазіцыі некаторыя гукі змяняюцца якасна, вымаўляюцца з пэўнымі зменамі: [э,о].

Класіфікацыя галосных гукаў (фанем)

Табліца 1 – Артыкуляцыйная класіфікацыя галосных

Пад’ём	Рад
	Нелабіялізаваныя		лабіялізаваныя
	пярэдні	Сярэдні	задні
Верхні	і	Ы	у
Сярэдні	э		о
Ніжні		А

Узор гукавога аналізу галоснага гуку [і] – галосны пярэдняга рада, верзняга пад’ёму, нелабіялізаваны; ненаціскны (націскны) (у залежнасці ад пазіцыі ў слове).

Артыкуляцыйная класіфікацыя зычных

Класіфікацыя зычных гукаў беларускай мовы праводзіцца па чатырох прыкметах: 1) у залежнасці ад ступені ўдзелу голасу і шуму; 2) па месцы ўтварэння шуму, або па месцы ўтварэння перашкоды, на якую натыкаецца паветра; 3) па спосабе ўтварэння шуму, або спосабу пераадолення перашкоды; 4) па наяўнасці або адсутнасці змякчэння (палаталізацыі, ад лац. palatum “паднябенне”). Кожны зычны можа характарызавацца па чатырох названых прыкметах.

Месца ўтварэння шуму.

Па месцы ўтварэння шуму, або месцы пераадолення перашкоды, усе зычныя дзеляцца на язычныя (актыўным органам з'яўляецца язык) і губныя (актыўным органам з'яўляецца ніжняя губа). Актыўныя органы маўлення дзейнічаюць у адносінах да пасіўных – верхняй губы, альвеол, цвёрдага паднябення. У залежнасці ад таго, у адносінах да якіх пасіўных органаў дзейнічаюць актыўныя губныя зычныя дзеляцца на: губна-губныя губно-зубныя [п, п', б, б', м, м', ў] і губна-зубныя [в, в', ф, ф'].

Язычныя дзеляцца ў залежнасці ад таго, якая частка языка працуе:

пярэднеязычныя (язык набліжаецца да паднябення або да верхніх зубоў):
зубныя (дэнтальныя)(пярэдняя частка языка набліжаецца да верхніх зубоў): [т, д, с, з, ц, дз, н, л, л',р]; пярэднепаднябенныя (язык набліжаеццада паднябення і ствараеццаперашкодаў галіне альвеол): [з’, с’, дз’, ц’, н’, ш,ж, дж, ч];

– сярэднеязычны (сярэдняя частка спінкі языка набліжаецца да сярэдняга паднябення): [й];

заднеязычныя(задняя частка языка збліжаецца з мяккім паднябеннем ): [г, г', х, х', к, к’, γ, γ’].

2 Спосаб утварэння шуму.

Па спосабе ўтварэння шуму зычныя дзеляцца на:

а)змычныя, або выбухныя, якія ўтвараюцца пры поўным змыканні органаў вымаўлення ( выдыхнутае паветра з сілай разрывае перашкоду і ўзнікае шум): [б, б', п, п', д, т, г, г' выбухныя'];

б) шчылінныя (фрыкатыўныя) утвараюцца пры няпоўным збліжэнні актыўнага і пасіўнага органаў маўлення, у выніку чаго застаецца вузкая шчыліну, праз якую праходзіць паветра: [ф, ф', в, в', с, с', з, з', ш, ж, й, х, х', γ, γ’];

в) афрыкаты (змычна-шчылінныя, злітныя) таксама ўтвараюцца шляхам змыкання актыўнага і пасіўнага органаў, але ў канцы артыкуляцыі адбываецца не імгненнае размыканне змычкі, а пераход яе ў шчыліну, як у шчылінных гукаў, г.зн. пачатак, як у змычных гукаў, канец – як у фрыкатыўных: [дз, дз’, ц’, ц, дж, ч];

г) змычна-праходнымі зычнымі з'яўляюцца тыя, утварэнне якіх характарызуецца поўным змыканнем органаў маўлення з адначасовым праходжаннем паветра праз поласць рота ці поласць носа. У залежнасці ад таго, у якую поласць праходзіць паветра, змычна-прахадныя дзеляцца на: насавыя [н, н', м, м'] і ротавыя (бакавыя) [л, л'];

д) дрыжачыя – зычныя, пры ўтварэнні якіх кончык языка тозмыкаецца , то размыкается з альвеоламі пры разыходжанні паветранага струменя: [р].

3 Класіфікацыя па ўдзелу голасу і шуму.

Асноўнай характарыстыкай зычных з'яўляецца наяўнасць шуму, які ўзнікае ў поласці рота пры ўтварэнні гэтых гукаў. Пры ўтварэнні зычных галасавыя звязкі могуць выконваць наступную працу: напружваюцца не да мяжы, працуюць слабей, чым пры ўтварэнні галосных, але ствараюць даволі моцны голас, які пераважае над шумам. Аснову гукаў пры такой працы звязак складае голас, прысутнічае пры іх вымаўленні і нязначны шум. Такія гукі называюцца санорнымі (лац. sonorous –“гучны”): [в, в’. ў, р, л, л', н, н', м, м', й]. Пры іх ўтварэнні галасавая шчыліна звужаная, галасавыя звязкі напружаныя і вагаюцца пад уздзеяннем выдыхаемага паветра. Санорныя зычныя займаюць прамежкавае становішча паміж галоснымі і зычнымі гукамі: з галоснымі іх збліжае наяўнасць высокай ступені гучнасці, з зычнымі – наяўнасць шуму і няздольнасць утвараць склад. “У адну групу усе гэтыя гукі аб'ядноўвае тое, што яны не маюць адпаведных глухіх, на канцы слова не аглушаюцца, перад імі ў сярэдзіне слова глухія зычныя не азванчаюцца”.Беларуская мова 1 частка

Галасавыя звязкі слаба напружаны, працуюць неактыўна, ствараюць слабы голас, які напластоўваецца на шум.Асновугукаўпры такойпрацыгаласавыхзвязакскладаешум, хоць голас прысутнічае.У выніку ўтвараюцца звонкіяшумныягукі: [б, б', д,дз, дз’, дж, з, з', ж, г, г', γ, γ’].У некаторыхпадручнікахда такіхгукаўадносяцьгукі [ж'] і [ж].

Галасавыя звязкі цалкам аслабленыя, не працуюць і не ствараюць галасу. Гук складаецца толькі з шуму. У выніку ўтвараюцца шумныя глухія гукі: [п, п', ф, ф', т, ц, ц', с, с', ш, х, х', ш, к, к’, ч, х, х’].

Большасць звонкіх-глухіх зычных адрозніваюцца толькі адной прыкметай – наяўнасцю/адсутнасцю голасу/шуму, г.зн. глухасцю і звонкасцю. Такія зычныя, якія адрозніваюцца адзін ад аднаго толькі звонкасцю-глухостью, называюцца суадноснай парай па звонкасьці-глухости: [б–п, б' – п', г – к, г' – к', д – т, дз' – ц', ж – ш, з – с, з' – с’].

4 Цвёрдыя і мяккія зычныя

Адсутнасць або наяўнасць палаталізацыі залежыць ад наяўнасці дадатковай сярэднеязычнай (ётавай) артыкуляцыі. Палаталізаваныя (мяккія) зычныя характарызуюцца тым, што адначасова з асноўнай артыкуляцыяй сярэдняя частка спінкі языка падымаецца да сярэдняга паднябення. Палаталізацыя можа суправаджаць любую іншую артыкуляцыю, акрамя сярэднеязычнай. Таму гук [й], для якога сярэднеязычная артыкуляцыя з'яўляецца асноўнай называецца палатальным. Палаталізаваныя-непалаталізаваныя гукі ўтвараюць суадносныя пары па прыкмеце мяккасці-цвёрдасці: [б – б', п – п', в – в', ф – ф', д – дз', т – ц', з – з', с – с', м – м', н – н', л – л', г – г', γ – γ’, х – х'].

“Гукі [ж], [ш], [ч], [дж], [р] і [ц] (не ўтвораны з [т]) не маюць адпаведных мяккіх. Іх называюць з а ц в я рд з е л ы м і. Гукі [д], [т] пры змякчэнні пераходзяць у [дз'], [ц']: ва[д]а – у ва[дз']е, ку[т] – на ку[ц']е. Пераход [д] у

[дз'] называецца дзеканнем, а [т] у [ц'] – цеканнем. Дзеканне і цеканне заключаецца і ў тым, што ў беларускай мове існуюць спрадвечна мяккія гукі [дз'], [ц'], якім у рускай мове адпавядаюць [д’] [т’] дзевяць, дзіва, цень, цьмяны (параўн. у рус.: девять, тень). Перад мяккім [в'] гукі [дз'], [ц'] заўсёды мяккія: подзвіг, дзверы, дзве, бацвінне, цвік. Гук [й] заўсёды мяккі, не мае адпаведнага цвёрдага. На пісьме абазначаецца літарай й (і нескладовым): зайшоў, чытай, дайце і літарамі е, ё, ю, я, і: мае [майэ], знаёмы [знайомы], чытаю [чытайу], яна [йана], краіна [крайіна].

Дадатковай характарыстыкай зычных з'яўляецца іх характарыстыка па ступені працягласці іх гучання. На падставе такой характарыстыкі зычныя гукі адрозніваюцца даўжынёй і кароткасцю [6, с. 45–46].

Фаналогія ( ад грэчаскіх слоў гук і вучэнне) – раздзел мовазнаўства, які вывучае фанемны склад мовы і яго рэалізацыю ў гуках маўлення.

Фанетыка і фаналогія цесна звязаныя, паколькі абедзве вывучаюць гук, але з розных пазіцый. Фанетыка даследуе акустычныя і артыкуляцыйныя асаблівасці гуку, гэта значыць дае адказы на пытанні як? якім чынам утвараецца і ўспрымаецца гук, а фаналогія вывучае функцыянальную ролю гуку, тлумачачы, навошта, з якой мэтай утвараецца і функцыянуе гук.

Вучэнне аб фанеме ўзнікла ў Расіі ў 70-х гадах XIX стагоддзя і з'яўляецца адным з самых маладых у мовазнаўстве. Заснавальнік фаналогіі – А. Бадуэн дэ Куртэнэ. Для гуку, разгледжанага з пазіцыі фаналогіі, уведзены тэрмін “фанема” (пазначаецца так: |т|, |а|, або <т>, <а>). Прадметам даследавання фанетыкі з'яўляецца гук, прадметам вывучэння фаналогіі – фанема.

Гук і фанема карэлююць, але не ідэнтычныя. Гукаў мноства, адзін і той жа гук вымаўляецца па-рознаму, у залежнасці ад пазіцыі ў слове, гукавога асяроддзя, тэмбру галасу таго, хто гаворыць, яго псіхічнага стану і артыкуляцыйнай базы. Аднак носьбіты мовы гэтыя гукі адрозніваюць і разумеюць, таму што ў свядомасці існуе пэўнае ідэалізаванае абстрактнае паняцце пра гук, які чуем і вымаўляем.

І.А. Бодуэн дэ Куртенэ фанемы назваў вобразам гуку ў памяці.

Леў Шчэрба фанему вызначае як самае кароткае агульнае фанетычнае ўяўленне дадзенай мовы, здольнае асацыявацца з сэнсавымі ўяўленнямі і дыферэнцыраваць словы.

Гук – тое, што мы вымаўляем і ўспрымаем органамі слыху, сродак выражэння фанемы, варыянт фанемы. Фанема – абстрактная моўная адзінка, якая рэалізуецца праз гукі.

Такім чынам, фанема – гэта найменшая гукавая адзінка мовы, якая рэалізуецца ў гукавых пазіцыйных варыянтах і служыць для стварэння, распазнавання і адрознівання марфем і слоў. Аднак фанема пазбаўленая значэння. Гэта абстрактная адзінка, пэўны гукавы вобраз, тып, які рэалізуецца ў прамовы праз асобныя гукі

Фанема – гэта змест, а гук – форма.

Гук	Фанема
Вымаўляем і чуем	Аобагульнены вобраз гукаў
Велічыня акустычная і артыкуляцыйная	Велічыня функцыянальная (адрознівае значэння слоў і формаў)
Належыць да сферы маўлення	Належыць да сферы мовы
Канкрэтная адзінка	абстрактная адзінка
Велічыня індывідуальная	Велічыня сацыяльная
Матэрыяльнае ўвасабленне фанемы, яе выразнік	Рэалізуецца ў гуках

Функцыі фанемы:

1.Утваральная – заключаецца ў тым, што фанема з'яўляецца тым матэрыялам, з якога ўтвараюцца адзінкі вышэйшага маўленчага яруса – марфемы і словы.

2.Апазнавальная – заключаецца ў тым, што, успрымаючы маўленне на слых, чалавек улоўлівае асобныя гукі і распазнае іх як рэалізацыі тых ці іншых фанем.

Распазнавальная – заключаецца ў тым, што фанемы служаць для адрознівання значэння марфем і слоў: бак –мак –рак – так.

Саму фанему расшчапіць на элементы, якія б ішлі адзін за адным (гл.: сказы можна разбіць на словы, марфемы на фанемы), немагчыма. Аднак фанема з'яўляецца не простай, а складанай з'явай. Яна складаецца з шэрагу прыкмет, якія ўяўляюць сабой абагульненыя артыкуляцыйныя і акустычныя ўласцівасці гукаў. Фанеме ўласцівыя дыферэнцыяльныя (распазнавальныя) і недыферэнцыяльныя (інтэгральныя) прыкметы. Так, напрыклад, фанема <д> характарызуецца пярэднеязычнасцю, перарыўнасцю, звонкасцю і цвёрдасцю. Гэтыя прыкметы адрозніваюць яе ад іншых фанем: дар – бар (<д> і <б> супрацьпастаўляюцца пярэднеязычнасцю/губнасцю; іншыя прыкметы – звонкасць, змычнасць, цвёрдасць – у іх з'яўляюцца агульнымі); дам – зам (тут <д> і <з> супрацьпастаўляюцца толькі па змычнасці/фрыкатыўнасці); дар – тар (<д> і <т> супрацьпастаўляюцца па звонкасці/глухасці).

Дыферэнцыяльныя прыкметы (ад лац. differentia “розніца, адрозненне”) – прыкметы фанемы, па якіх адрозніваюць значэнне слоў ці марфем. Калі разгледзець у такім плане фанему беларускай мовы <г>, то апынецца, што яна мае таксама чатыры прыкметы: звонкасць, заднеязычнасць, фрыкатыўнасць і цвёрдасць. Звонкасць і заднеязычнасць фанемы <г> служаць для адрознівання слоў (гор– хор, гор – бор), а фрыкатыўнасць і цвёрдасць фанемы <γ> такой мэты не служаць (у беларускай мове няма ні адной пары слоў, якія б адрозніваліся гукамі [г] змычным і [γ] фрыкатыўным, [γ] цвёрдым і [γ’] мяккім), гэта значыць гэтыя прыкметы з'яўляюцца недыферэнцыяльнымі.

Недыферэнцыяльныя, або інтэгральныя, прыкметы (ад лац. integralis “непадзельна звязаны з цэласцю”) – прыкметы фанем, якія не адрозніваюць значэнняў слоў ці марфем. Без інтэгральных прыкмет фанема можа абысціся, але без іх не можа існаваць гук, у якім гэтая фанема ўвасабляецца. Калі ў рускай мове асобнымі фанемамі з'яўляюцца <р> і <р'> (рад і ряд [р'ат]), то ў беларускай мове ёсць толькі адна фанема <р>, паколькі там супрацьпастаўлення <р> і <р' > няма.

Дыферэнцыяльнымі прыкметамі фанем могуць быць:

1) прыкметы з удзелам голасу і шуму (звонкасць / глухость): зад [зат] – сад [сад];

2) прыкметы па месцы стварэння (губнасць, пярэднеязычнасць, заднеязычнасць: бар [бар] – дар [дар];

3) прыкметы па спосабе ўтварэння (змычнасць, фрыкатыўнасць, вібрантнасць, плаўнасцьі г.д.): дым [дым] – зім [зім];

4) цвёрдасць/мяккасць: стан [стан] – стан [стан'].

У заходнееўрапейскіх (нямецкай, англійскай, французскай і інш.) мовах такой дыферэнцыяльнай прыкметы няма. У іх цвёрдасць або мяккасць гукаў з'яўляецца інтэгральным прыкметай.

Р. Якабсон адзначыў, што ў мовах свету існуе 12 прыкмет, якія могуць парамі спалучацца, што дае магчымасць шляхам іх камбінавання ўтварыць 4096 фанем.

У маўленчай плыні фанемы знаходзяцца ў розных пазіцыях. Гэтыя пазіцыі бываюць моцнымі і слабымі.

Моцныя пазіцыі – пазіцыі, у якіх проціпастаўленне і распазнаванне фанем дасягаюць поўнай сілы.

Слабыя пазіцыі – пазіцыі, у якіх проціпастаўленне фанем няпоўнае або зусім знікае (нейтралізуецца). Для галосных моцная пазіцыя – націскная, слабая – ненаціскная. Так, напрыклад, у слове горы фанема <о> знаходзіцца ў моцнай пазіцыі, а ў слове гара – у слабай.

У слабай пазіцыі часта адбываецца нейтралізацыя (ад лац. neuter “ні той, ні іншы”) дзвюх або больш фанем, гэта значыць іх неадрозніванне, супадзенне ў адным гуку: для зычных моцнай з'яўляецца пазіцыя перад галоснымі і санорнымі, а слабай – перад іншымі зычнымі. Так, у слове малаціць фанема <ц’> знаходзіцца ў моцнай пазіцыі, бо стаіць перад галосным, а ў слове малацьба гэтая самая фанема знаходзіцца ў слабой пазіцыі і рэалізуецца ў гуку [дз’].

У многіх мовах, у прыватнасці ў рускай, беларускай, польскай, нямецкай, слабай пазіцыяй для зычных з'яўляецца становішча ў канцы слова. З прычыны нейтралізацыі зычных з'яўляюцца пары слоў, якія гучаць аднолькава, але маюць рознае напісанне і значэнне: бел. грыб [грып] і грып [грып]. Ва ўкраінскай і англійскай мовах пазіцыя ў канцы слова з'яўляецца моцнай для зычных: Важ хліб [важ хл'іб] – Ваш хліб [ваш хл'іб], Знайшов гриб [зна і шоу гриб] – Захворів на грип [захвор'іу на грип].

Як бачым, у маўленні выступаюць ужо не фанемы, а іх прадстаўнікі, якія называюць варыянтамі фанем, або алафонамі (ад гр. alio “іншы” і phone “гук”).

Варыянты фанем трэба адрозніваць ад варыяцый. Варыяцыі фанем –гэта індывідуальныя, тэрытарыяльныя і пазіцыйныя перайначванні фанем, якія не ўплываюць на сэнс, не абцяжарваюць успрыманне. Так, у прыватнасці, кожнаму індывіду ўласцівае толькі яму характэрнае вымаўленне гукаў (тэмбр, шапялявасцьі г.д.). Гэта і будуць індывідуальныя варыяцыі фанем. Арфаэпічныя асаблівасці вымаўлення характэрныя і для моўцаў пэўнай тэрыторыі (магілёўскае змякчэлае [р']). Такія варыяцыі называюць тэрытарыяльнымі. У супрацьлегласць варыянтам, якія абумоўліваюць утварэнне амафонаў (слоў, якія гучаць аднолькава, але маюць рознае напісанне і значэнне), варыяцыі – гэта “нявінныя адценні”юб, якія не ўплываюць на разуменне слоў.

Такім чынам, фанема як недаступная непасрэднаму ўспрыманню абстрактная адзінка супрацьпастаўляецца гукам як канкрэтнай адзінцы, у якой фанема матэрыяльна рэалізуецца ў маўленні. Адной фанеме могуць адпавядаць некалькі гукаў. Вобразна кажучы, фанема – гэта “сям'я гукаў” (напрыклад, фанема <э> рэалізуецца ў гуках [э], [а]: рэкі, рака). Таму можна лічыць правамерным вызначэнне фанемы як шэрагу гукаў, якія пазіцыйна чаргуюцца і служаць для адрознівання і атаяснення слоў і марфем.

Фанемы нельга разглядаць па-за сістэмай пэўнай мовы. Агульначалавечых фанем не існуе. Фанема – адна з характэрных прыкмет самабытнасці нацыянальнай мовы. Паколькі фанема – член фаналагічнай сістэмы пэўнай мовы, то змест кожнай фанемы вызначаецца яе становішчам, месцам у сістэме.

Для таго каб апісаць фаналагічную сістэму, неабходна супрацьпаставіць кожную фанему ўсім астатнім. Самы просты спосаб усталяваць фаналагічную сістэму – падбіраць словы, якія адрозніваюцца паміж сабой адной фанемы: бот – дот – йот – лот – кот – рот (вылучаюцца фанемы <б>, <д>, <j>. <л>, <н>, <р>); гол – дол – фол (вылучаюцца фанемы <г>, <д>, <ф>); бам – вам – гам – дам – зам – ям [jaм] – лам – мам – нам – рам – сам –хам (вылучаюцца фанемы <б>, <у>, <г>, <д>, <з>, <j>, <л>, <м>, <н>, <р>, <т>, < х>).

Менавіта такім чынам можна ўстанавіць сістэму фанем любой мовы, а супаставіўшы яе з сістэмай фанем іншай мовы (іншых моў), можна выявіць нацыянальна-моўную спецыфіку фаналагічнай сістэмы параўнаных моў.

Фаналагічная сістэма беларускай мовы. У беларускай мове 54 фанемы: 6 галосных і 48 зычных. У іншых дапаможніках называецца іншая колькасць зычных фанем, часцей за ўсё – 39. Адрозненні ў вызхначэннік олькасці зычных абумоўліваецца тым, што ў фаналагічную сістэму не ўключаюцца падоўжаныя.

‹ ›